Մինչև վերջերս Շվեդիան աշխարհին հայտնի էր որպես հավասարության, չափավորության և Յանտելագենի սկզբունքի երկիր, որտեղ ոչ ոք իրավունք չունի իրեն ուրիշներից լավ համարել։ Սակայն այսօր այդ սկանդինավյան պետությունը վերապրում է իսկական միլիարդատերերի բում, և գերհարուստների շքեղ կենսակերպը դարձել է գրեթե հիվանդագին հետաքրքրության առարկա։ Այս մասին գրում է The Conversation-ը։
Ինչպե՞ս փոխվեց Շվեդիայի վերաբերմունքը հարստության նկատմամբ
Շվեդիան երկար տարիներ իրեն համարում էր սոցիալական ժողովրդավարության և համեստության օրինակ։ Ցուցադրաբար պարծենալ սեփական հարստությամբ այնտեղ երբեք ընդունված չէր։ Այնուամենայնիվ, շվեդները միշտ առանձնահատուկ թուլություն են ունեցել հարուստների նկատմամբ, հատկապես նրանց, ովքեր կարողանում էին լիովին սովորական թվալ։
Վառ օրինակ է IKEA-ի հիմնադիր Ինգվար Կամպրադը։ Շվեդները սիրում էին նրան իր հին Volvo-ի, խանութներում աշխատակիցների հետ անմիջական շփման և անձամբ մատուցվող ամենամյա Սուրբ Ծննդյան նվերների համար։ Նրա ցուցադրական պարզությունը, որը ոմանք կհամարեին միտումնավոր ռազմավարություն, թույլ տվեց մոռանալ, որ Կամպրադը մոլորակի ամենահարուստ մարդկանցից էր։ Նա նույնիսկ տեղափոխվեց Շվեյցարիա՝ Շվեդիայի բարձր հարկերից խուսափելու համար։
Շվեդիայի անսպասելի կապիտալիստական վերափոխումը
Ժամանակները փոխվել են։ Wall Street Journal-ը գրել է Շվեդիայի անսպասելի կապիտալիստական վերափոխման մասին, իսկ Financial Times-ը երկիրը նկարագրել է որպես բառացիորեն միլիարդատերերով լի։ 2024 թվականին BBC-ն թողարկեց Գերհարուստ շվեդներ վավերագրական փոդքասթը։
Երկար ժամանակ Շվեդիան համարվում էր աշխարհի ամենաբարձր հարկեր ունեցող երկրներից մեկը։ Սակայն այսօր այնտեղ չկա հարստության հարկ, ժառանգության հարկ կամ գույքահարկ։ Համընդհանուր հավասարության իդեալը գնալով ավելի է հակասում իրականությանը։
Որքա՞ն միլիարդատեր կա Շվեդիայում
Ըստ Forbes-ի՝ Շվեդիայում ներկայումս կա ավելի քան 50 դոլարային միլիարդատեր, ինչը տպավորիչ թիվ է ընդամենը մոտ 10.6 միլիոն բնակչություն ունեցող երկրի համար։ 2025 թվականին Շվեդիան աշխարհում չորրորդ տեղում էր մեկ շնչի հաշվով միլիարդատերերի թվով՝ մեկ միլիոն բնակչի հաշվով 4.7 միլիարդատերով։
Մեկ միլիոնից պակաս բնակչություն ունեցող միկրոպետություններից բացի, միայն Սինգապուրն է (9.9), Հոնկոնգը (9.1) և Կիպրոսը (7.3) ավելի բարձր դիրքեր զբաղեցնում։ Շվեդիան գերազանցեց Շվեյցարիային, որտեղ այդ ցուցանիշը կազմում էր 4.6։ Համեմատության համար՝ Միացյալ Նահանգներում մեկ միլիոն բնակչի հաշվով կա 2.7 միլիարդատեր, Գերմանիայում՝ 2.1, Կանադայում՝ 2.0, իսկ Մեծ Բրիտանիայում՝ ընդամենը 0.8։
Ինչպե՞ս է փոխվել շվեդ երիտասարդության մտածելակերպը
Դժվար է միանշանակ ասել, թե հարկային բարեփոխումները և հարստության կենտրոնացումը փոխել են երկրի մշակութային նորմերը։ Սակայն փոփոխության որոշակի նշաններ արդեն իսկ ակնհայտ են։ Երիտասարդ սերունդը նկատելիորեն ավելի նյութապաշտ է դառնում։ Երբ երիտասարդ շվեդներին հարցնում են, թե կյանքում ինչն է կարևոր, փող վաստակելը երկրորդ տեղում է՝ ընկերների հետ ժամանակ անցկացնելուց հետո, և զգալիորեն առաջ է ընտանիքից և կրթությունից։
Ե՛վ երիտասարդ, և՛ տարեց շվեդները երազում են ստեղծել իրենց սեփական փողի մեքենան՝ ներդրումներ կատարել բաժնետոմսերի մեջ, որպեսզի հնարավորինս շուտ դադարեցնեն աշխատանքը և թոշակի անցնեն։ Մի երկրի համար, որի մշակույթը տասնամյակներ շարունակ կառուցվել է աշխատանքի և սոցիալական պատասխանատվության գաղափարի շուրջ, սա բավականին ուշագրավ տեղաշարժ է։
Ի՞նչ է հարստության պոռնոն շվեդական ոճով
Փոփոխության մեկ այլ նշան է միլիարդատերերին ուղղված լրատվամիջոցների արագ աճող ուշադրությունը։ Շվեդական դեղին մամուլը և բիզնես հրատարակությունները ավելի ու ավելի հաճախ են հրապարակում պատմություններ նրանց անձնական կյանքի մասին։ Հարուստներին այժմ անվանում են ոչ թե կապիտալիստներ, այլ ձեռնարկատերեր, ներդրողներ և բարեգործներ։
Շվեդիայի առաջատար դեղին մամուլներից մեկի հրապարակումների ուսումնասիրությունը բացահայտել է մի հետաքրքիր երևույթ՝ մի տեսակ հարստության պոռնո։ Շվեդական տարբերակը անընդհատ տատանվում է միլիարդատերերի շքեղ ապրելակերպի հիացմունքի և դատապարտման միջև։
Մի կողմից, ընթերցողներին ցուցադրվում են անօդաչու թռչող սարքերով նկարահանված հսկայական առանձնատների լուսանկարներ, պատմվում շքեղ ինտերիերների մասին։ Մյուս կողմից, գրեթե յուրաքանչյուր նման հոդված հիշեցնում է, որ միլիարդատերերն իրենք չեն սիրում ցուցադրել իրենց հարստությունը։ Նրանց դժկամությունը պայմանավորված է ոչ միայն համեստությամբ, այլև այն հանգամանքով, որ հարստության ցուցադրումը կարող է սոցիալապես զգայուն և նույնիսկ վտանգավոր լինել անձնական անվտանգության համար։
Արդյունքում, ընթերցողին միաժամանակ առաջարկվում է երկու հույզ՝ երազել միլիարդատիրոջ կյանքի մասին և զգալ, որ այդ երազանքը մի փոքր արգելված է։ Եվ այստեղ կրկին խաղադաշտ է մտնում Յանտելագենը՝ իրեն ուրիշներից լավ չհամարելու շվեդական գաղափարը։ Այս կանոնը խախտելը, նույնիսկ մտովի, պարզվում է, որ հաճույքի լրացուցիչ մասն է կազմում։
Շվեդների վերաբերմունքը փողի նկատմամբ. հետաքրքիր պարադոքս
Վերջերս անցկացված ներկայացուցչական հարցումը հստակ ցույց է տալիս շվեդների վերաբերմունքը փողի նկատմամբ։ Շատ հարցվածներ խոստովանել են, որ փողը իրենց համար կարևոր անձնական խթան է։ Փողը նաև սոցիալական նշանակություն ունի. շատերը կարծում են, որ այն մարդուն տալիս է կարգավիճակ և հարգանք։ Ավելին, ուսումնասիրության մասնակիցների զգալի մասը կողմ է եղել այն գաղափարին, որ չափազանց շատ փող գոյություն չունի։
Սա ստեղծում է պարադոքսալ պատկեր։ Շվեդները հստակորեն գնահատում են հարստությունը, և հարստանալու ցանկությունը աստիճանաբար ավելի սոցիալապես ընդունելի է դառնում։ Այնուամենայնիվ, նրանք դեռևս դժկամությամբ են գերհարուստներին դիտարկել որպես անվերապահորեն դրական օրինակներ։
Այստեղ է առաջանում Շվեդիայի գլխավոր պարադոքսը. հարստանալու ցանկությունը այլևս ամոթալի չի համարվում, բայց ցուցադրաբար հարուստ լինելը մնում է անընդունելի։ Հնարավոր է՝ Յանտելագենն իսկապես կորցնում է իր ազդեցությունը, բայց ոչ այնքան, որ այն լիովին անհետանա։ Այսօր թվում է, թե այն թելադրում է, թե ինչպես պետք է շվեդները վերաբերվեն հարուստներին, այլ ոչ թե արգելում է նրանց երազել հարստության մասին։
Եվ սա, թերևս, ամենակարևոր մշակութային փոփոխությունն է այն երկրում, որտեղ մինչև վերջերս իդեալական միլիարդատեր համարվում էր այն մարդը, ով վարում էր հին Volvo, թռչում էր էկոնոմ դասով և փորձում էր այնպիսի տեսք ունենալ, կարծես բանկում միլիարդներ չուներ։