Կատեգորիա՝ Մշակույթ
Հոկտեմբերի 12-ին հայ ժողովրդի ոսկե հիշողության մեջ նշվեց դուդուկի անվերապահ վարպետի, Հայաստանի ժողովրդական արտիստ Ջիվան Գասպարյանի ծննդյան օրը։ Այս տարի մեծանուն երաժիշտը կդառնար 98 տարեկան, և նրա անունը դարձյալ հնչեց ոչ միայն հայրենիքում, այլև աշխարհի այն բեմերում, որտեղ հայկական դուդուկը մի ժամանակ անհայտ ու անծանոթ էր։
NEWS.am STYLE-ի հետ զրույցում վարպետի ժառանգորդը, թոռը՝ Ջիվան Գասպարյան կրտսերը, պատմել է ոչ միայն երաժշտի մասին, այլև մարդու, ընտանյոք հոր և ուսուցչի մասին, որի կյանքն ամբողջությամբ նվիրված էր հայ մեղեդու հոգուն։
«Ջիվան աստա ջան». ընտանիքը որպես հենարան
Թոռը պատմում է, որ բոլոր թոռնիկները պապիկին դիմել են ոչ թե «պապիկ», այլ «Ջիվան», ինչպես ինքն էր ցանկացել։ Վարպետն ուներ երկու դուստր, երեք թոռ և հինգ ծոռ։
«Տատիկս հանդես է եկել Թաթուլ Ալթունյանի անվան երգի-պարի պետական անսամբլում։ Ամուսնությունից հետո նա թողել է բեմը՝ իրեն ամբողջությամբ նվիրելով ընտանիքին և դառնալով պապիկիս հուսալի հենարանը», ասել է Ջիվան Գասպարյան կրտսերը NEWS.am STYLE-ին։
Հենց տատիկի անձնազուրկ աջակցության շնորհիվ էր, որ վարպետը կարողացավ անմնացորդ տրվել արվեստին։ Վեց տարեկանից նվագելով դուդուկ՝ ինքնուս երաժիշտը դարձավ պրոֆեսոր, ստացավ ամենաբարձր կոչումներն ու մրցանակները և հայկական մեղեդին հնչեցրեց աշխարհի չորս ծագերի տակ։ Նա իրեն երջանիկ մարդ էր համարում, որովհետև ամբողջ կյանքում զբաղվել էր իր սիրած գործով։
«Ուշացած լուսանկար». համեստությունը բրոնզի մեջ
Ջիվան Գասպարյանի համեստությունը դրսևորվեց նույնիսկ իր արձանի հարցում։ Երբ նրան առաջարկեցին տեղադրել արձանը Երևանի Աբովյան փողոցում, նա համաձայնեց միայն պայմանով, որ կողքին լինեն նաև իր ավագ ընկերներն ու վարպետները՝ Լևոն Մադոյանն ու Վաչե Հովսեփյանը։ Այսպես 2015 թվականին ծնունդ առավ «Ուշացած լուսանկար» հայտնի արձանախումբը, որը մինչ օրս հիշեցնում է հայ դուդուկահար մեծերի սերնդի մասին։
Թոռի ազգանունը կրելը ևս վկայում է վարպետի հոգևոր կապի մասին ընտանիքի հետ։ Հայրը որդու անունը դրել էր Ջիվան՝ աներոջ պատվին, իսկ տարիներ անց վարպետը խնդրել էր իր ազգանունը տալ թոռին, քանի որ տղա չուներ և ազգանունը շարունակող չէր լինելու։ Հոր պատասխանը դարձավ ընտանեկան ավանդություն. «Դյադ Ջիվան, տղերիս անունը քո պատվին եմ դրել, որդեգրի, թող դառնա Գասպարյան»։
Ինչու է աշխարհին պետք եղել հենց Ջիվանի դուդուկը
Շատերը կարծում են, թե աշխարհն ուղղակի դուդուկի կարիք ուներ։ Բայց ոչ. աշխարհին պետք էր դուդուկը՝ հենց Ջիվան Գասպարյանի կատարմամբ ու հնչողությամբ։ Հենց իր նվագն ընդունվեց ու տարածվեց ամենուր։
Վարպետը դուդուկը հասցրեց միջազգային ամենաբարձր հարթակներ և համագործակցեց համաշխարհային աստղերի հետ՝ Փիթեր Գաբրիել, Սթինգ, Բրայան Մեյ, Լայոնել Ռիչի, ինչպես նաև System of a Down խմբի Սերժ Թանկյանի հետ։ 1993 թվականին, Լոս Անջելեսի ստուդիայում Լայոնել Ռիչիի «Now You're Gone» երգը լսելուց հետո, Ջիվան Գասպարյանն ասել էր, որ պատրաստ է ձայնագրվել, քանի որ միանգամից հասկացել էր, թե ինչ պետք է արտահայտել այդ երգում։ Այդ համադրությունը համարվում է հայկական դուդուկի և արևմտյան փոփ երաժշտության լավագույն ու ամենահուզիչ միավորումներից մեկը։
Այս ընդգրկումը հայ մշակույթի համար ավելին էր, քան պարզապես համերգային հաջողություն։ Երբ 1915 թվականի ցեղասպանից պահպանված ժողովրդի ձայնը հնչում է համաշխարհային բեմերից, դա վկայություն է, որ հայ հոգին չի խեղդվել, այլ ապրում է ու խոսում իր մեղեդիներով։
Ժառանգորդը. «Ես պապիկիս գործն եմ շարունակում»
Ջիվան Գասպարյան կրտսերը տասնհինգ տարեկանից է սկսել նվագել պապիկի հետ և քսանյոթ տարի շրջագայել է աշխարհով մեկ։ Համերգների հանդիսատեսը միայն հայերը չէին. ամենատարբեր ազգությունների մարդիկ էին գալիս լսելու Ջիվանի դուդուկը։
«Պապիկս, երբ ինձ ծանոթացնում էր հայտնի երաժիշտների հետ, ասում էր. «Տղերք, ես ձեզ պատրաստի երաժիշտ եմ տալիս, իմ գործը շարունակողն է»», պատմում է թոռը։ Մի ծրագիր էին պատրաստել չորս դուդուկի համար, մշակումը կատարել էր լուսահոգի Ստեփան Շաքարյանը, և այդ ծրագրով նրանք ելույթներ ունեցան աշխարհի մեծ բեմերում՝ սիմֆոնիկ նվագախմբերի և ռոք խմբերի հետ։
Երիտասարդ երաժիշտը վստահ է, որ դուդուկն այնքան մաքուր ու ազնիվ գործիք է, որ անհնար է ազնիվ չնվագել։ «Ոնց մարդն ապրում է, այնպես էլ նվագում է», ասում է նա։ Դուդուկը նրա համար հոգևոր գործիք է, որի մեղեդին սրտի ու հոգու միջոցով է արտահայտվում։ «Դլե յամանն անգիր սովորելու չէ. հազար անգամ նվագես՝ հազար տարբեր շունչ ու հոգի կստանա»։
Այսօր ժառանգորդը դուդուկը հնչեցնում է ամենահեղինակավոր բեմերից, այդ թվում Վաշինգտոնի «Ռեյգան Սենթր»-ում, որտեղ նշվում է Հայաստանի Անկախության տոնը։ «Ֆիզիկապես մենակ եմ բեմ բարձրանում, բայց պապիկս միշտ իմ կողքին է», ասում է նա։
Վարպետի խորհուրդը, որ դարձավ ուղեցույց
Ջիվան Գասպարյանի խորհուրդները գրքերից վերցրած չէին, այլ իր կյանքի փորձից ստացված։ Թոռի համար նրանցից մեկը դարձել է ուղեկից ու ուղեցույց։
«Ջիվան ջան, միշտ հիշի, փառքից անպատվություն՝ մի քայլ է»։
Ընդամենը մեկ սխալ քայլը կարող է կործանել տարիներով հարթած մաքուր ուղին։ Այս խոսքերում ամփոփված է ոչ միայն երաժշտի, այլև հայ մարդու բարոյական օրենքը, որ փոխանցվում է սերնդից սեունդ՝ ինչպես դուդուկի մեղեդին։
Հայ մշակույթի այս անխզելի շղթան շարունակում են այսօր նաև նոր սերնդի ստեղծագործողները, որոնց մասին կարող եք կարդալ մեր հայկական ոճի նոր նայելիություններին նվիրված նյութում։
Հարց ու պատասխան
Ե՞րբ է ծնվել Ջիվան Գասպարյանը։
Դուդուկի վարպետ Ջիվան Գասպարյանը ծնվել է հոկտեմբերի 12-ին։ Այս տարի նա կդառնար 98 տարեկան։
Արդյո՞ք Ջիվան Գասպարյանն աշխարհին ճանաչելի դարձրեց դուդուկը։
Այո։ Նա համագործակցել է Փիթեր Գաբրիելի, Սթինգի, Բրայան Մեյի, Լայոնել Ռիչիի և Սերժ Թանկյանի հետ՝ հայկական ժողովրդական մեղեդին հասցնելով միջազգային ամենաբարձր հարթակներին։
Ո՞վ է շարունակում Ջիվան Գասպարյանի գործը։
Նրա թոռը՝ Ջիվան Գասպարյան կրտսերը, քսանյոթ տարի շրջագայել է պապիկի հետ աշխարհով մեկ և այսօր շարունակում է վարպետի արվեստը՝ ելույթ ունենալով հեղինակավոր բեմերում։