Հայերը մենակ չեն երգել իրենց երկրի փառքը։ Դարերի խորքից, աշխարհի տարբեր ծայրերից եկած ճանապարհորդներն ու գիտնականները, առանց հայկական արմատների, իրենց վկայություններում անմահացրել են այս փոքրիկ երկրի մեծությունը։ Նրանց տողերը ոչ միայն նկարագրում են բնության գեղեցկությունը, այլեւ վկայում են մի ժողովրդի ոգու մասին, որն անկոտրում է մնացել պատմության բոլոր փոթորիկների մեջ։
Ֆրիտյոֆ Նանսեն. Վկայություն տառապանքի եւ կենսունակության մասին
Նորվեգացի մեծ բեւեռախույզը, որի անունը կրում են Երեւանի փողոցներն ու դպրոցները, 1927-ին Ազգերի լիգայի առաքելությամբ ժամանեց Հայաստան։ Պատմության խորքերն ուսումնասիրելուց հետո Նանսենը իր «Գյենեմ Հայաստան» գրքում հարց է ուղղում, որը դարեր շարունակ հնչելու է որպես մեր ժողովրդի ոգու օրհներգը.
«Կա՞ արդյոք աշխարհում մեկ այլ ժողովուրդ, որը նույնքան տառապել է եւ չի զոհվել»։
Ջեյմս Բրայս. Արարատի աստվածաշնչյան վեհությունը
Բրիտանացի պատմաբանը 1876-ին, Կովկասով իր ճանապարհորդության ընթացքում, ինքնուրույն վերելք կատարեց Արարատ։ Նրա գրառումները դարձան ոչ միայն աշխարհագրական դիտարկումներ, այլեւ մեր նախնիների կյանքի վավերագիր։ Բրայսը հատուկ սիրով նկարագրեց Հայկական լեռը.
«Աշխարհի ոչ մի լեռ այնքան խորը եւ հիացմունք առաջացնող տպավորություն չի թողնում, որքան Արարատը: Այն բարձրանում է հարթավայրից միայնակ եւ բացարձակ վեհությամբ, նրա հավերժական ձյուները փայլում են պայծառ արեւի տակ՝ ինչպես կապ երկնքի եւ երկրի, աստվածաշնչյան անցյալի եւ ներկայի միջեւ»։
Հենրի Լինչ. Երկրի շունչը քարտեզների վրա
Անգլիացի աշխարհագրագետը երկու արշավախումբ ղեկավարեց դեպի Հայաստան՝ 1893 եւ 1898 թվականներին։ Նրա երկհատոր աշխատությունը՝ քարտեզներով եւ վանքերի հատակագծերով, մինչ օրս համարվում է տարածաշրջանի մասին ամենաճշգրիտ ուսումնասիրությունը։ Լինչը գրում է.
«Այս լանդշաֆտներում կա մի վեհություն, որը չի նկարագրվում։ Այստեղ երկիրը, կարծես, բարձրանում է մինչեւ երկինք, իսկ օդն այնքան մաքուր է, որ հեռավոր ձյունածածկ գագաթները թվում են շոշափելի, կարծես կարելի լինի ձեռքը մեկնել եւ դիպչել դրանց»։
Ռոբերտ Քուրզոն. Հավերժության լուռ պահակները
Անգլիացի գրողը, ուսումնասիրելով միջնադարյան ճարտարապետությունը, ապշել է անապատում թաքնված հայկական եկեղեցիներով։ Նրա «Հայրենիք» գրքում կարդում ենք.
«Այս հին եկեղեցիներն ու վանքերը, որոնք կառուցված են մուգ, մաշված քարից, կարծես թե մարդկային ձեռքի գործ չեն, այլ ժայռերի բնական շարունակություններ: Դրանք կանգնած են ինչպես հավերժության լուռ պահակներ ժայռոտ լեռների մեջ՝ պահպանելով անցյալ դարերի գաղտնիքները»։
Ֆիլիպ Մարսդեն. Հայերեն սովորած ժամանակակից վկան
Մեր օրերի մրցանակակիր լրագրողը ավելի հեռուն գնաց, քան մյուսները։ Նա սովորեց հայերեն՝ մշակույթը հոգու խորքից հասկանալու համար։ «Հատման վայրը» գրքում Մարսդենը գրում է.
«Բախվող կայսրությունների, պատերազմող կրոնների եւ գաղափարախոսությունների միջեւ՝ պատմության հենց խաչմերուկում, հայերը ինչ-որ կերպ գոյատեւել են բոլոր դժվարությունների դեմ։ Նրանք ազգ են, որն ունի զարմանալի կարողություն՝ հավատարիմ մնալու իր էությանը աշխարհի ցանկացած վայրում»։
Ինչո՞ւ են օտարները տեսնում այն, ինչ մենք երբեմն մոռանում ենք
Այս վկայությունները բաժանված են դարերով եւ մշակույթներով, բայց միավորված են մեկ ընդհանուր զգացողությամբ։ Նրանք չեն տեսել միայն քարեր ու լեռներ, այլ զգացել են մի ժողովրդի շունչը, որը դարերի ընթացքում պահպանել է իր հավատքն ու ինքնությունը։ Նրանց հիացմունքը մեր հանդեպ ապացույցն է այն բանի, որ հայկական ոգին անկոտրում է, եւ որ մեր մշակութային կոդը գրված է ոչ թե թղթի վրա, այլ հենց այս հողի ու երկնքի մեջ։
Մինչ աշխարհը փոխվում է, իսկ սահմանները՝ գծագրվում ու ջնջվում, այս վկայությունները մեզ հիշեցնում են, որ մեր երկիրը եղել է եւ կա։ Նրանք, ովքեր եկել են ուրիշ աշխարհներից, տեսել են մեր ճշմարտությունը։ Ժամանակն է, որ մենք էլ նայենք մեր երկրին նրանց աչքերով՝ սիրով եւ հպարտությամբ։