Լուսանկարիչ և արվեստագետ Իլյա Վարդանյանի հետ զրույցը վերածվում է խորը խոկման՝ Հայաստանի, հիշողության, կորստի և ստեղծագործական ազատության մասին։ Նա, ով անցել է ռուսական ֆեշն-լուսանկարչության փառքի գագաթներով, այսօր խոստովանում է, որ իր իսկական ոգին սնվում է հայրենի հողից՝ Արարատի ստորոտից և երևանյան բակերի ջերմությունից։
Ինչպե՞ս է այսօր ներկայանում Իլյա Վարդանյանը
2020 թվականի համաճարակից հետո Վարդանյանը գիտակցաբար «զրոյացրեց» իր կուտակած գիտելիքն ու պրոֆեսիոնալ փորձը։ Նրա խոսքով՝ կարևոր էր նորից հայտնվել մի կետում, որտեղ ոչինչ նախապես հայտնի չէ, և որտեղ չես կրկնում ինքդ քեզ։ Ինքնությունը, ըստ նրա, ձևակերպման հարց է, որը սահմաններ է գծում, մինչդեռ ինքը խուսափում է սահմաններից։
Մոսկվայի առաջատար ֆեշն-ամսագրերի՝ Vogue-ի, GQ-ի, Tatler-ի, Esquire-ի հետ աշխատած Վարդանյանը չի թաքցնում, որ այդ դարաշրջանն անցյալում է։ «Ռուսաստանում ֆեշն ամսագրերի դարաշրջանն ավարտվեց», ասում է նա՝ հավելելով, որ երբեք այդ փայլուն միջավայրի մաս չի կազմել։
Որտե՞ղ է սահմանը պրոֆեսիոնալիզմի և ազատ ստեղծագործության միջև
Վարդանյանի համար պրոֆեսիոնալիզմը գործընթացը կառավարելու և ցանկալի արդյունք ստանալու հմտություն է, մինչդեռ ազատ ստեղծագործությունը կասկած է ու որոնում։ Նա հիշեցնում է Հելմուտ Նյուտոնի և Փիթեր Լինդբերգի օրինակը, որոնք նույնիսկ կոմերցիոն պատվերներում կարողանում էին արտահայտել իրենց անձնականը։ «Հենց հայտնվում է ազատությունը, աշխատանքը վերածվում է արվեստի», նշում է նա։
«Dreams of Armenia»․ նախագիծ, որը դարձավ կյանք
Վարդանյանի ամենավառ ստեղծագործական նախագիծը նվիրված է Հայաստանին։ «Dreams of Armenia»-ն ի հայտ եկավ այն ժամանակ, երբ նա տարիներ շարունակ զբաղված էր միայն ֆեշն-լուսանկարչությամբ։ «Սա այն էր, ինչ տարիներով փայփայում էի ներսումս՝ հիշողության պատառիկներ, երազներ, իրականություն», խոստովանում է նա։
Նախագիծը տևեց մոտ ինը տարի և ընդգրկեց ամբողջ երկիրը՝ ներառյալ Արցախը։ «Ես կարծես հիշեցի այն, ինչ միշտ գիտեի։ Յուրաքանչյուր լուսանկար կարծես իմ մի մասնիկը լինի։ Սա ես եմ», ասում է Վարդանյանը։
Սաղմոսավանքը և հյուսիսային շրջանները՝ ուժի կենտրոններ
Լուսանկարչի սիրելի վայրերից է Սաղմոսավանքը, որտեղ նկարահանել է մի ամբողջ դրվագ՝ հարգանքի տուրք մատուցելով Քեոսայանի «Տղամարդիկ» ֆիլմին։ Նա սիրում է նաև Գորիսը և հյուսիսային շրջանները՝ Ախուրյան գետի երկայնքով՝ Ամասիան և Բանդիվանը։ «Անսահման, անհասանելի գեղեցկություն», բնորոշում է նա։
Կարոտը որպես ներշնչանքի աղբյուր
Ծնված լինելով Երևանում՝ վրացի մոր և հայ հոր ընտանիքում, Վարդանյանը կյանքի մեծ մասն անցկացրել է Մոսկվայում։ Սակայն նրա սրտի քաղաքները Երևանն ու Թբիլիսին են։ «Երկար ընդմիջումից հետո վերադարձա Երևան ու պատշգամբումս երեք օր շարունակ կանգնած նայում էի Արարատին», հիշում է նա։
Նոստալգիան նրա համար ոչ միայն զգացմունք է, այլև ստեղծագործական մեթոդի հիմք։ «Ես ավերման միջոցով ներկայացնում եմ պահպանման գաղափարը», բացատրում է նա՝ խոսելով «կորուստների էվակուացիայի» մասին։
Ի՞նչ է նշանակում ժառանգությունը ժամանակակից աշխարհում
Վարդանյանը համոզված է, որ հայերը դարեր շարունակ գոյատևում են հնագիտական արտեֆակտների ֆոնին։ «Մեր մեջ դրված է քաղաքակրթության ակունքի բանալին», ասում է նա՝ ընդգծելով հիշողությունը պահպանելու ունակությունը։ Նրա կարծիքով՝ ավանդույթը թանգարանային նմուշ չէ, այլ անսահման ներշնչանքի աղբյուր։
Խոսելով Կոմիտասի մասին՝ նա նշում է, որ մեծ երաժիշտը չսահմանափակվեց հավաքելով ու մշակելով, այլ վերաձուլեց հսկայական նյութը և վերադրեց ազգային երաժշտական մշակույթի հիմքերը։
Արհեստական բանականությունը և արվեստի ապագան
Վարդանյանը գիտակցաբար չի օգտագործում արհեստական բանականությունը իր ստեղծագործական մեթոդում, սակայն չի վախենում դրանից։ «Վախեցնում է այն, ինչը չես կարողանում վերահսկել», խոստովանում է նա։ Նրա կարծիքով՝ հիմա եզակի պահ է, երբ մարդկությունը կանգնած է գլոբալ պարադիգմայի փոփոխության առջև։
«80-ականներին ինձ թվում էր, թե մարդկությունը գնալու է դեպի տիեզերքի յուրացում։ Բայց պարզվեց, որ գործընթացը գնաց դեպի ներս։ Տիեզերքը հայտնվեց ներսում», եզրափակում է նա։
Ո՞վ է Իլյա Վարդանյանը
«Ես, երևի, այն ժամանակվա երևանցին եմ», պատասխանում է Վարդանյանը՝ ցույց տալով դաստակի դաջվածքը՝ «Ի ՍՈԼՆՑԵ ՆՈՎՈՅԵ ՆԱՄ ԴԱՐԻՏ ՈՒՏՐՈ»։ «Քչերը կարող են կարդալ այն՝ միայն նրանք, ովքեր գիտեն երկու լեզուներն էլ։ Լոս-Անջելեսը դա չի հասկանա։ Բայց ես էլ Լոս-Անջելեսը չեմ։ Ես Երևանն եմ»։