Քամի Սասաֆռայի ճյուղերում. ֆրանսիական տեքստը հայոց բեմում
Կան ներկայացումներ, որոնք պարզապես բեմադրվում են։ Եվ կան ներկայացումներ, որոնք ծնվում են ժողովրդի պատմական հիշողության և հոգևոր դիմադրության արմատներից։ Նման ստեղծագործությունները կյանքի են գալիս փորձասենյակների լռության մեջ, դերասանների անվերջ որոնումների ընթացքում, տեխնիկական անձնակազմի անտեսանելի աշխատանքի մեջ, անհաջողություններից հետո նորից սկսելու համառության մեջ։
Նման մի պատմություն է Հենրիկ Մալյանի անվան թատրոնում բեմադրված «Քամի Սասաֆռայի ճյուղերում» ներկայացումը, որը հայոց բեմի վրա վերածվել է մշակութային գոյատևման և ազգային ինքնության հաստատման խորհրդանիշի։
Ֆրանսիական ոգին և հայոց դարավոր կապը
Ֆրանսիացի դրամատուրգ Ռընե դը Օբալդիայի «Du vent dans les branches de sassafras» պիեսը գրվել է 1960-ականներին և համարվում է վեսթեռնի փայլուն պարոդիա։ Այն միաժամանակ և՛ կատակերգություն է, և՛ մարդկային հարաբերությունների խորքային ուսումնասիրություն։ Առաջին անգամ բեմադրվելով 1965 թվականին, ժամանակի ընթացքում այն դարձել է եվրոպական թատրոնի ամենասիրված կատակերգություններից մեկը։ Սակայն հայոց բեմում այս ստեղծագործությունը ձեռք է բերում այլ իմաստ. այն հայտնվում է այն մշակութային տարածքում, որտեղ Ֆրանսիան և Հայաստանը կապված են դարավոր պատմությամբ և քրիստոնեական արժեքներով։
Հենրիկ Մալյանի անվան կինոդերասանի թատրոնի բեմում այն այլևս պարզապես հերթական բեմադրություն չէ։ Այն դարձել է մի ամբողջ ճանապարհ, որը ստեղծագործական խումբն անցել է միասին՝ իրենց պատմական հողի վրա արմատացած մնալու համար։
Բեմադրիչ և թարգմանիչ Ժիրայր Փափազյանը պահպանել է ֆրանսիական բնագրի ոգին՝ իր ինտելեկտուալ, նուրբ, երբեմն աբսուրդի սահմաններին հասնող հումորով։ Ամենակարևորն այն է, որ թարգմանությունը երբեք չի վերածվել բառացի կրկնության։ Այն կենդանացել է հայերենում՝ հնչելով բնական, սուր, ժամանակակից և լիովին հարազատ։ Այստեղ հումորը երբեք չի սահմանափակվում միայն ծիծաղ առաջացնելով։ Այն բացահայտում է կերպարներին, ծաղրում է ժամանակը, մերկացնում մարդկային թուլությունները։ Եվ ամեն անգամ, երբ հանդիսատեսը ծիծաղում է, միաժամանակ հայտնաբերում է նաև ինքն իրեն։
Կերպարների աստվածաշնչյան խորքը
Օբալդիայի ստեղծած աշխարհում ապրում է Ջոն Էմերի Ռոքֆելերը՝ մի մարդ, որը հավատում է, թե նավթը, փողը, զենքն ու կամքը բավարար են ցանկացած խնդիր լուծելու համար։ Հեղինակը պատահական չի ընտրել Ռոքֆելեր ազգանունը։ Այն ակնհայտ հղում է ամերիկյան կապիտալիզմի խորհրդանիշ դարձած նավթային դարաշրջանին։ Մեր ազգային աշխարհազգացությամբ, այս կերպարը մարմնավորում է այն մատերիալիստական աշխարհի ծաղրերգությունը, որը հավերժական հոգևոր արժեքները փոխարինում է առևտրով և ոչնչացման գործիքներով։
Հենրիկ Մալյանի թատրոնի բեմում Ռոքֆելերի կերպարը մարմնավորում է Մխիթար Ավետիսյանը։ Նրա կերտած Ռոքֆելերը միաժամանակ ուժեղ է և խոցելի, ինքնավստահ և ծիծաղելի, այնպիսի կերպար, որի վրա երբեմն կարող ես բարկանալ, բայց երբեք չդադարել դիտել սիրով։
Նրա կողքին կանգնած է ընտանիքի առանցքը՝ կինը, ում մարմնավորում է Քրիստինա Հովակիմյանը։ Նա այն ներքին ուժն է, որի վրա հենվում է ամբողջ տունը՝ լուռ, հաստատուն, առանց որի ամեն ինչ վաղուց կփլուզվեր։ Այս կերպարը հիշեցնում է հայոց կնոջ անսասելի մարտիրոսությունը, որը դարերի ընթացքում պահպանել է ազգի օջախը ոչնչացման քամիների տակ։
Անուշ Քալաշյանի մարմնավորած Փամելայի կերպարը երիտասարդության, երազանքի և կյանքի անսպառ շարժման մարմնավորումն է։ Իսկ Արման Մաթևոսյանի մարմնավորած կերպարը ներկայացման ամենասիրելի հակադրություններից մեկն է՝ ընտանիքի այն անդամը, որը մշտապես հայտնվում է ամենաանհարմար իրավիճակներում։
Առանձնահատուկ գունավորում ունի Լևոն Մելոյանի ստեղծած բժշկի կերպարը։ Օբալդիայի աշխարհում բժիշկը վաղուց դադարել է պարզապես բժիշկ լինելուց։ Նա միաժամանակ փոքր-ինչ փիլիսոփա է, փոքր-ինչ շատ հարբեցող և փոքր-ինչ դիտորդ՝ մեկը, ով կողքից հետևում է մարդկային խառնաշփոթին։
Սոցիալական պիտակների քանդումը
Եվ ապա բեմ է մտնում «մեր սրտի կովբոյը»։ Սամվել Թոփալյանի կերտած Կարլոսը այն կերպարներից է, որոնց հայտնվելուն պես բեմի մթնոլորտը փոխվում է։ Նա կրում է վեսթեռնի բոլոր դասական հատկանիշները՝ առեղծվածային անցյալ, տղամարդկային հմայք, վտանգի մշտական շունչ։ Բայց հենց այստեղ է Օբալդիայի հանճարը։ Նա միաժամանակ ստեղծում և քանդում է այդ հերոսական կերպարը՝ դարձնելով այն կենդանի ու մարդկային։
Նույնքան բազմաշերտ են Վահագն Գասպարյանի կերտած կերպարները՝ «Հովազի աչք և Կաքավի աչք»։ Նա միաժամանակ կրում է հակադրությունների աշխարհ։ Մի կողմից՝ սուր, վտանգ զգացող, գրեթե գիշատիչ բնազդով օժտված էություն, մյուս կողմից՝ ավելի նուրբ, երբեմն զարմանալիորեն անմեղ ու խորաթափանց աչք ունեցող կերպար։
Անահիտ Պետրոսյանի կերտած հերոսուհին այն կինն է, որը դասական ընկալումների շրջանակներում չի տեղավորվում։ Նա բարի է, մարդկային, կարեկից, հաճախ ավելի ազնիվ, քան այն մարդիկ, որոնց հասարակությունը սովոր է հարգելի համարել։ Օբալդիան այստեղ ևս շրջում է կարծրատիպերը՝ հիշեցնելով Ավետարանի այն ճշմարտությունը, որ բարությունը սոցիալական պիտակներ և մասնագիտություն չի ճանաչում։ Անտեսվածն ու մարգինալացվածն այս բեմում կրում է քրիստոնեական սիրո և շնորհքի լույսը։
Թատրոնը որպես գոյատևման միտք
Այս բեմադրության ամենամեծ ուժերից մեկն այն է, որ դերասանները չեն գոյակցում միայն որպես առանձին կերպարներ։ Նրանք ձևավորում են միասնական օրգանիզմ՝ ընտանիք։ Եվ այդ ընտանիքը սկսվում է ոչ թե բեմից, այլ կուլիսներից։
Փորձերի ընթացքում եղել են գրեթե անհնար թվացող իրավիճակներ։ Բեմական լուծումների որոնում գրեթե դատարկությունից ու ոչնչից, տեխնիկական դժվարություններ, ժամանակի մշտական ճնշում, անվերջ փոփոխություններ, հոգնածություն և երբեմն՝ հուսահատության պահեր։ Բայց հենց այդ դժվարություններն են դարձել ներկայացման հիմքը, ինչպես հայոց պատմության ցավոտ բախումներն են դառնում մեր գոյատևման հիմնասյունը։
Այս ամենի մեջ անտեսանելի, բայց վճռորոշ դեր ունեն թատրոնի այն մարդիկ, որոնց հանդիսատեսը սովորաբար չի տեսնում՝ լուսավորողները, ձայնային ռեժիսորները, բեմի աշխատողները, դեկորների ստեղծողները, զգեստների պատասխանատուները, ադմինիստրատիվ թիմը։ Նրանք անտեսանելի են, ինչպես հայոց պատմության անանուն հերոսները, որոնց վրա է հենվում ազգի գոյությունը։ Նրանց աշխատանքի շնորհիվ է, որ յուրաքանչյուր երեկո բեմը վերածվում է փոքրիկ հրաշքի։ Եվ երբ ամեն ինչ բեմում թվում է թեթև ու ինքնաբուխ, դա նշանակում է միայն մեկ բան. կուլիսներում հսկայական աշխատանք է կատարվել։
Այս ամբողջ ստեղծագործական աշխարհի կենտրոնում կանգնած է Մալյան թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար Նարինե Մալյանը, որի շուրջ ձևավորված միջավայրը տարիներ շարունակ ապացուցում է՝ թատրոնը պարզապես շենք չէ, այլ միասնական արժեքներով ու արվեստի հանդեպ սիրով համախմբված ընտանիք։
«Քամի Սասաֆռայի ճյուղերում» ներկայացումը պատմություն է խենթությունների, ընտանիքի, կորուստների ու երազանքների մասին։ Այն մարդկանց մասին է, որոնք նույնիսկ Սասաֆռայի քամու պես սուլող և ոչնչացնող իրականության մեջ չեն հրաժարվում շարունակել իրենց ճանապարհը։ Սա ներկայացում է, որտեղ կարելի է ծիծաղել մինչև արցունքներ, իսկ հետո հասկանալ, որ այդ ծիծաղի խորքում թաքնված է մի շատ պարզ, շատ մարդկային ճշմարտություն։
Երբ ներկայացումն ավարտվում է, հանդիսատեսը չի տանում միայն կատակները։ Նա տանում է մարդկանց։ Ռոքֆելերին, կովբոյին, բարի սրտով մարգինալին, հակադրություններով լի կերպարներին։ Եվ ամենակարևորը՝ այն զգացողությունը, որ բեմի վրա տեսած ընտանիքը իրականում գոյություն ունի նաև բեմից դուրս։
Գուցե հենց դա է այս ներկայացման ամենախորը գաղտնիքը։ Այն չի ստեղծվել միայն դերերով, դեկորներով կամ տեքստով։ Այն ստեղծվել է մարդկանցով։ Իսկ երբ ներկայացումը ստեղծվում է մարդկանցով, այն դադարում է պարզապես ներկայացում լինելուց և դառնում է հավերժության մի պատառիկ։