«Ռուզան․ Արցախի դուստրը». Սուրը, որ խաչ դարձավ — ցավի ու հավատի ներկայացում
Թատրոնը երբեմն պատմում է անցյալի մասին, բայց կան ներկայացումներ, որոնք անցյալը վերածում են ներկայի, ավելին՝ դարձնում այն ապագայի հույսի աղբյուր: Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի «Ռուզան․ Արցախի դուստրը» բեմադրությունը հենց այդպիսի ստեղծագործություն է: Այն ոչ միայն Մուրացանի պատմական դրամայի նոր ընթերցումն է, այլև խորքային խոսք՝ Արցախի, հայրենիքի, կորստի, հավատի և ազգային ինքնության մասին: Այս ներկայացումը աղոթք է, խոնարհում և հավատ, որ պատմությունը շարունակում է ապրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն պատմողներ կան:
Մուրացանի «Ռուզանը». դասական դրաման, որ այսօր ավելի արդիական է, քան երբևէ
Մուրացանի «Ռուզանը» հայ դասական դրամատուրգիայի ամենահզոր հայրենասիրական գործերից է: Գործողությունները ծավալվում են XIII դարի Արցախում՝ մոնղոլ-թաթարական արշավանքների ժամանակ, երբ ժողովուրդը կանգնած էր գոյության և արժանապատվության պաշտպանության առջև: Ռուզանը մարմնավորում է այն հայ կնոջ կերպարը, որի համար հայրենիքն ավելի բարձր արժեք է, քան անձնական երջանկությունը, սերը կամ նույնիսկ կյանքը: Այսօր, երբ Արցախի պատմությունը նոր ողբերգական էջեր է ապրել, «Ռուզան․ Արցախի դուստրը» վերնագիրն այլևս պարզապես գրական կերպարի անուն չէ: Այն հավաքական կերպար է՝ բոլոր այն հայ կանանց, մայրերի, աղջիկների ու քույրերի, ովքեր հանուն հայրենիքի հրաժարվել են իրենց ամենաթանկից, բայց չեն հրաժարվել իրենց ինքնությունից:
Ռուզան Խաչատրյանի բեմադրությունը. ինչպես է դասականը դառնում ժամանակակից ասելիք
Բեմադրության ռեժիսորն ու գեղարվեստական ղեկավարն է Ռուզան Խաչատրյանը, ով կարողացել է Մուրացանի դասական տեքստին հաղորդել արդիական շունչ՝ առանց խախտելու նրա գաղափարական ամբողջականությունը: Պատմական դրաման վերածվել է ժամանակակից ասելիքի՝ հիշեցնելով, որ պատմությունը կրկնվում է այնքան ժամանակ, քանի դեռ ժողովուրդը շարունակում է պայքարել իր գոյության համար: Ռուզան Խաչատրյանը ստեղծել է մի տարածություն, որտեղ XIII դարը դառնում է մեր օրերի շարունակությունը, իսկ յուրաքանչյուր դետալ, յուրաքանչյուր գույն ու բեմական պատկեր ծառայում է ներկայացման ամբողջական խորհրդանշական լեզվի ձևավորմանը:
Շողեր Սարգսյանի խաղը. կնոջ փխրունությունն ու անսասան ուժը
Ռուզանի կերպարը մարմնավորող Շողեր Սարգսյանի խաղը ներկայացման ամենաուժեղ շերտերից մեկն էր: Նրա յուրաքանչյուր հայացք, լռություն, խոսք ու շարժում ներծծված էին ներքին պայքարով: Նա ոչ թե պարզապես խաղում էր Ռուզանին, այլ ապրում էր նրա յուրաքանչյուր որոշումը: Դերասանուհին կարողացավ հանդիսատեսին փոխանցել հայրենիքի հանդեպ այն սերը, որը ստիպում է հրաժարվել տնից, սիրուց, անձնական երջանկությունից՝ հանուն ավելի մեծ արժեքի: Նրա խաղում զգացվում էր կնոջ փխրունությունը, բայց նաև այն անսասան ուժը, որը ծնվում է հայրենի հողի հանդեպ պատասխանատվությունից:
Սուրը, որ խաչ դարձավ. բեմական խորհրդանիշները, որոնք ավելին են ասում, քան խոսքերը
Ներկայացման բեմական լուծումները խոսում էին նույնքան ազդեցիկ, որքան դերասանների խոսքը: Ռուզանի գլխավերևում ներկայացման ընթացքում կախված սուրը կարծես անընդհատ հիշեցնում էր մահվան, պատերազմի և անխուսափելի ճակատագրի մասին: Սակայն վերջին տեսարանում այդ սուրը վերածվում է խաչի: Այդ փոխակերպումը դառնում է ներկայացման ամենախոր խորհրդանիշներից մեկը: Սուրը, որպես բռնության նշան, իր տեղը զիջում է խաչին՝ հավատի, նահատակության, հարության և հոգևոր հաղթանակի խորհրդին: Այդ մի քանի վայրկյանը, թերևս, ավելի շատ էր ասում, քան երկար երկխոսությունները: Նույնքան տպավորիչ էր Ռուզանի քողի բացման տեսարանը: Քողը կարծես խորհրդանշում էր կյանքի, սիրո և ապագայի հնարավորությունը: Սակայն երբ այն հավաքում է Ռուզանի կողմից մերժված դավաճան կերպարը, ամբողջ տեսարանը փոխում է իր իմաստը: Այն այլևս պարզապես մերժված սիրո պատմություն չէ: Այն դառնում է դավաճանության, խորտակված երազանքի և կորսված երջանկության խորհրդանիշ: Այդ բեմական լուծումը հատկապես ազդեցիկ էր իր լռությամբ, որովհետև երբեմն լռությունն ավելի բարձր է խոսում, քան ամենաուժեղ խոսքերը:
Երաժշտությունը որպես ներքին լարվածության աղբյուր. ինչպես է ձայնը միավորում զգացմունքները
Հետաքրքիր ու զգայուն էր նաև ներկայացման երաժշտական ձևավորումը: Այն չէր սահմանափակվում գործողությունը ուղեկցելու դերով: Երաժշտությունը երբեմն տագնապ էր ներշնչում՝ նախազգուշացնելով մոտեցող ողբերգության մասին, իսկ հաջորդ պահին ձեռք էր բերում գրեթե մանկական մաքրություն ու անմեղություն: Այդ հակադրությունը կարծես հիշեցնում էր, որ պատերազմի ամենամեծ զոհը մարդկային խաղաղությունն ու մանկությունն են: Երաժշտությունն անտեսանելի կերպով միավորում էր ներկայացման բոլոր զգացմունքային շերտերը՝ հանդիսատեսին մշտապես պահելով ներքին լարվածության մեջ:
«Ռուզան․ Արցախի դուստրը». արվեստը որպես ազգային դիմադրության ձև
«Ռուզան․ Արցախի դուստրը» ներկայացման մեջ ամեն ինչ խոսում էր հայրենիքի մասին: Սակայն այդ հայրենիքը ներկայացվում էր ոչ թե որպես աշխարհագրական տարածք, այլ որպես հիշողություն, արժանապատվություն, հավատ և պատասխանատվություն: Այն հայրենիքն է, որը հնարավոր է ժամանակավորապես կորցնել, բայց անհնար է խլել մարդու հոգուց: Այս բեմադրությամբ Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնը ևս մեկ անգամ ապացուցեց, որ արվեստը կարող է դառնալ ազգային դիմադրության ամենաուժեղ ձևերից մեկը: Այսօր, երբ թատրոնը շարունակում է իր առաքելությունը հայրենի բեմից հեռու, նրա յուրաքանչյուր ներկայացում վերածվում է մշակութային վերադարձի դեպի Արցախ: «Ռուզան․ Արցախի դուստրը» պարզապես ներկայացում չէ: Այն աղոթք է հայրենիքի համար, խոնարհում բոլոր նրանց հիշատակի առաջ, ովքեր զոհաբերել են իրենց կյանքը հանուն հայրենի հողի, և հավատ, որ պատմությունը, որքան էլ ցավոտ լինի, շարունակում է ապրել այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն պատմողներ կան: Իսկ այս ներկայացումը պատմում է ոչ միայն Ռուզանի, այլև ամբողջ Արցախի պատմությունը՝ արժանապատվությամբ, գեղեցկությամբ և խոր հավատով: