Սիրո կրակոցը. Եղիշե Չարենցի ողբերգական հանդիպումը Մարիանա Այվազյանի հետ
1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ը հայ գրականության պատմության մեջ հավերժ մնաց ոչ միայն որպես Եղիշե Չարենցի կյանքի ամենամութ շրջադարձը, այլև որպես մի օր, երբ 16-ամյա Մարիանա Այվազյանի ճակատագիրը հատվեց մեծ բանաստեղծի կործանարար կրքով։ Այս դեպքը, որը կանխամտածված զինված հարձակում էր, բացահայտում է ոչ միայն մարդկային սիրո ու մերժման ողբերգությունը, այլև այն, թե ինչպես անձնական ճգնաժամը կարող է վերածվել բռնության՝ թողնելով անջնջելի հետք մեր մշակույթի վրա։
Ո՞վ էր Մարիանա Այվազյանը
Մարիանա Այվազյանը ծնվել էր Բաքվում, սակայն 1926 թվականին նրա ընտանիքը տեղափոխվել էր Երևան։ Նա ռուսական գիմնազիայի յոթերորդ դասարանի շրջանավարտ էր, ամուրի, անկուսակցական։ Նրա հայրը՝ Սարգիս Այվազյանը, Երևանի բորսայի նախագահն էր, իսկ եղբայրը՝ հետագայում հայտնի երգահան Արտեմի Այվազյանը։ Ընտանիքը բնակվում էր Երևանի Նալբանդյան փողոցի 16 հասցեում։
Մարիանան 16 տարեկան էր, երբ Չարենցը, որն այդ ժամանակ արդեն հռչակավոր բանաստեղծ էր, սիրահարվեց նրան։ Սակայն այս սերը փոխադարձ չէր, և աղջիկը մերժեց բանաստեղծի առաջարկը՝ դառնալ նրա կինը։
Ինչպե՞ս տեղի ունեցավ կրակոցը
1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին, օպերետայի ներկայացման ժամանակ, Չարենցը երկու անգամ մոտեցել էր Մարիանային, խոստովանել սերը և ասել, որ ամբողջ մի հատոր բանաստեղծություններ է նվիրել իրեն։ Վերջում նա վերջնագիր էր ներկայացրել. «Կամ իմ կինը պիտի լինեք, կամ ոչինչ»։ Աղջիկը մերժել էր այդ առաջարկը։
Նույն երեկո, ներկայացումից հետո, Մարիանան հոր ուղեկցությամբ վերադառնում էր տուն։ Երբ նրանք անցնում էին քաղաքային այգու մոտով, աղջիկը նկատել էր Չարենցին և, ըստ հոր ցուցմունքի, ասել. «Էլի այդ խուլիգանն է»։ Մի քանի ակնթարթ անց հնչեցին երկու կրակոցներ։
Հետաքննության նյութերի համաձայն՝ Չարենցը վերադարձել էր տուն, վերցրել իր օրինական գրանցված «Նագան» տեսակի ատրճանակը և մի քանի տասնյակ փամփուշտներ։ Նա նախապես որոշել էր սպասել Մարիանայի վերադարձին և կրակել նրա ուղղությամբ։ Ականատեսների վկայություններով՝ կրակոցից առաջ նա բարձրաձայն կանչել էր Ակսել Բակունցի անունը, որպեսզի աղջիկը շրջվեր, ապա կրակել էր նրա հետևից՝ մեջքի ստորին հատվածի ուղղությամբ։ Առաջին գնդակը վրիպել էր, երկրորդը դիպել էր Մարիանային։
Ինչպե՞ս ավարտվեց այս ողբերգական պատմությունը
Վիրավորումը, բարեբախտաբար, կյանքին վտանգ չէր սպառնում։ Գնդակը վնասել էր մեջքի հատվածը՝ առաջացնելով համեմատաբար թեթև վնասվածք։ Սակայն այդ մի քանի վայրկյանները փոխեցին ոչ միայն աղջկա, այլև Չարենցի կյանքի ընթացքը։
Կրակոցներից անմիջապես հետո Սարգիս Այվազյանը նետվել էր դեպի Չարենցը, փորձել էր խլել ատրճանակը և գետնին տապալել նրան։ Միջամտել էր նաև Ակսել Բակունցը՝ կանխելով նոր բախումը, մինչև դեպքի վայր հասած միլիցիայի աշխատակիցները ձերբակալեցին Չարենցին։
Նույն օրը հարուցվեց քրեական գործ՝ կանխամտածված սպանության փորձի մեղադրանքով։ Առաջին իսկ հարցաքննության ընթացքում Չարենցը խոստովանեց, որ տուն էր վերադարձել հատուկ ատրճանակը վերցնելու և Մարիանային սպանելու մտադրությամբ, սակայն հրաժարվեց բացատրել իր արարքի պատճառները՝ դրանք անվանելով «զուտ անձնական-ընտանեկան նկատառումներ»։
1926 թվականի սեպտեմբերի 7-ին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության Երևանի կոմիտեն որոշեց հեռացնել Չարենցին կուսակցության շարքերից՝ նրա արարքը գնահատելով որպես ոչ կոմունիստական վարքագծի դրսևորում և մահափորձ։
1926 թվականի նոյեմբերի 9-ին կայացած բաց դատավարությունը տևեց մինչև գիշերվա ժամը երկուսը։ Դատարանը, հաշվի առնելով, որ Մարիանայի ստացած վնասվածքը թեթև էր, ութ տարվա ազատազրկման փոխարեն սահմանեց երեք տարվա ազատազրկում՝ առանց խիստ մեկուսացման։
Սակայն 1927 թվականի հունվարի 2-ին մահացավ Չարենցի կինը՝ Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանը, իսկ բժիշկները եզրակացրին, որ նա կարիք ունի հոգենյարդաբանական բուժման։ Արդյունքում 1927 թվականի փետրվարի 24-ին նա ազատ արձակվեց կալանքից՝ պարտադիր բուժում անցնելու պայմանով, իսկ նույն տարվա մարտի 24-ին քրեական գործի վարույթը վերջնականապես փակվեց։
Ի՞նչ է մնում պատմությունից
Մարիանա Այվազյանը, հակառակ իր երիտասարդ տարիքին, այս ողբերգական պատմության ընթացքում ցուցաբերեց զուսպ և հավասարակշիռ վարքագիծ։ Նրա կյանքը փրկվեց, սակայն նա հավերժ մնաց հայ մշակույթի պատմության այն ողբերգական դրվագի մասնակիցը, որտեղ խոշորագույն բանաստեղծներից մեկի անձնական ճգնաժամը վերածվեց իրական բռնության։
Այս պատմությունը կարևոր է ոչ թե սենսացիայի, այլ պատմական ճշգրտության տեսանկյունից։ Արխիվային նյութերը ցույց են տալիս, որ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ի դեպքը կանխամտածված զինված հարձակում էր, որի զոհը դարձավ տասնվեցամյա Մարիանա Այվազյանը։ Միաժամանակ այդ նույն փաստաթղթերը բացահայտում են նաև Չարենցի կյանքի ամենածանր հոգեբանական շրջանը՝ առանց արդարացնելու կատարվածը։ Դրանք հիշեցնում են, որ նույնիսկ մեծ արվեստագետների կենսագրություններում կան էջեր, որոնք պետք է ուսումնասիրվեն փաստերի, այլ ոչ առասպելների հիման վրա։
Քրեական գործի նյութերում պահպանվել են նաև մի շարք ուշագրավ մանրամասներ, որոնք երկար ժամանակ գրեթե հայտնի չեն եղել։ Վկաների ցուցմունքներից մեկի համաձայն՝ դեպքից մեկ օր առաջ, ընկերական ընթրիքի ժամանակ, Չարենցը գրազ էր եկել Տաճատ Թութունջյանի հետ և նրա բլոկնոտի վրա ստորագրությամբ գրել, որ հաջորդ օրը «խփելու է Մարիանային»։
Գործում տեղ են գտել նաև վկաների հակասական նկարագրությունները Չարենցի վերաբերմունքի մասին։ Արաքսյա Մանուկյանի և Սերգեյ Արուտչյանի ցուցմունքներով՝ նա սթափ վիճակում երբեմն ծաղրում էր Մարիանայի արտաքինը՝ նրա դեմքը համեմատելով «ձիու մռութի» հետ, մինչդեռ հարբած ժամանակ խոսում էր իր ուժգին սիրահարվածության մասին։
Այս հոդվածը պատրաստելու նպատակով դիմել ենք Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան, որտեղ մեզ տրամադրվել են Չարենցի դատավարությանը վերաբերող արխիվային հրատարակություններ և փաստաթղթերի ժողովածուներ։ Հոդվածի հիմքում ընկած են հատկապես «Եղիշե Չարենցի դատավարությունը (5 սեպտեմբերի 1926 թ. - 24 մարտի 1927 թ.)» փաստաթղթերի ժողովածուի (Երևան, 1995) նյութերը, ինչպես նաև թանգարանի տրամադրած մյուս հրատարակությունները։