Վահան Տերյանի և Հովհաննես Թումանյանի գրական երկխոսությունը՝ նոր բացահայտումների լույսի ներքո
Հայ գրականության երկու մեծերի՝ Վահան Տերյանի և Հովհաննես Թումանյանի ստեղծագործական ու մարդկային կապերի մասին նոր փաստեր են ներկայացվել Սուսաննա Հովհաննիսյանի նոր ուսումնասիրությունում։ «Վահան Տերյան, Հովհաննես Թումանյան և Նվարդ (Փաստաթղթեր և վերլուծություն)» մենագրությունը, որը լույս է տեսել Երևանի «Էդիթ Պրինտ» հրատարակչությունում, գիտական շրջանառության մեջ է դնում նաև մինչ այժմ լայնորեն չուսումնասիրված արխիվային նյութեր։
Գիրքը հրատարակվել է «ԴԻԱԼՈԳ» կազմակերպության «Գրքային դիվանագիտություն» ծրագրի շրջանակում։ Կազմակերպությունն աջակցել է ուսումնասիրության հրատարակությանը՝ այն դիտարկելով որպես գրականագիտության զարգացմանն ու մշակութային կապերի ամրապնդմանն ուղղված կարևոր նախաձեռնություն։
Երկու մեծերի գրական երկխոսությունը
Սուսաննա Հովհաննիսյանի ուսումնասիրության կենտրոնում ոչ միայն Տերյանի և Թումանյանի ստեղծագործական ժառանգությունն է, այլև նրանց փոխհարաբերությունների այն շերտերը, որոնք հնարավորություն են տալիս այլ տեսանկյունից ընկալել երկու բանաստեղծների գրական աշխարհը։
Հեղինակը մանրամասն անդրադառնում է նրանց գրական երկխոսությանը, առանձին ստեղծագործությունների ստեղծման պատմությանը, ինչպես նաև Վահան Տերյանի և Թումանյանի դստեր՝ Նվարդ Թումանյանի երկար տարիների բարեկամությանը։
Այս պատմության մեջ գրականությունը միահյուսվում է մարդկային զգացմունքների, անձնական հիշողությունների և ժամանակաշրջանի իրողությունների հետ։ Եվ հենց այդ համադրությունն է, որ թույլ է տալիս դասականներին դիտարկել ոչ միայն որպես գրականության պատմության մեծ անուններ, այլև որպես իրենց ժամանակի կենդանի մարդիկ՝ իրենց հարաբերություններով, ապրումներով և ներքին աշխարհով։
Նվարդ Թումանյանի հուշերը՝ գիտական շրջանառության մեջ
Ուսումնասիրության կարևորագույն հատվածներից մեկը Նվարդ Թումանյանի՝ Վահան Տերյանի մասին հուշերի ամբողջական տեքստի հրապարակումն է։
Այս նյութը, ըստ հրապարակման, առաջին անգամ է ամբողջությամբ ներկայացվում լայն գիտական շրջանառության մեջ։ Այն արժեքավոր է ոչ միայն որպես անձնական հիշողություն, այլև որպես սկզբնաղբյուր, որը նոր հնարավորություններ է ստեղծում Տերյանի կենսագրության և ստեղծագործական ժառանգության ուսումնասիրության համար։
Հուշերը հնարավորություն են տալիս նոր դիտանկյունից դիտարկել այն կենսագրական և հոգեբանական հանգամանքները, որոնք կարող էին ներշնչել Տերյանին՝ ստեղծելու իր հայտնի ստեղծագործություններից մի քանիսը։
Այստեղ գրականագիտությունը կարծես դուրս է գալիս միայն տեքստի սահմաններից։ Բանաստեղծության հետևում հայտնվում է իրական կյանքը՝ հարաբերությունները, ապրումները, հիշողությունները և այն ժամանակաշրջանը, որի միջավայրում ծնվել են Տերյանի ստեղծագործությունները։
Արխիվը՝ որպես գրականության կենդանի հիշողություն
Նոր մենագրության կարևոր առանձնահատկություններից է արխիվային նյութերի ընդգրկումը։ Հին փաստաթղթերը, հուշերը և պահպանված վկայությունները հնարավորություն են տալիս վերականգնել մի դարաշրջանի գրական ու մարդկային միջավայրը, որը ժամանակի ընթացքում կարող էր մնալ միայն ընդհանուր հիշողության մակարդակում։
Այս առումով գիրքը ոչ միայն Տերյանի և Թումանյանի մասին հերթական ուսումնասիրությունն է։ Այն նաև փորձ է՝ դասական գրականության պատմությունը լրացնելու նոր փաստերով և սկզբնաղբյուրներով։
Սուսաննա Հովհաննիսյանը ճանաչված թումանյանագետ է, ՀՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող և Գրականության ու գեղանկարչության միջազգային ակադեմիայի անդամ։
Գրքի հրատարակության հովանավորությունն իրականացրել է հասարակական գործիչ Յուրի Նավոյանը։ Աշխատանքի ստեղծմանը մասնակցել են նաև Հովհաննես Թումանյանի թանգարանը՝ տնօրեն Լուսինե Ղարախանյանի գլխավորությամբ, և բանաստեղծի ծոռը՝ տերյանագետ Գևորգ Էմին-Տերյանը։
Գրքի տեսողական ձևավորումն իրականացրել է ARART ստուդիայի ստեղծագործական խումբը։
Տերյանի և Նվարդ Թումանյանի 140-ամյակին
Մենագրության հրատարակությունը խորհրդանշականորեն կապվում է Վահան Տերյանի և Նվարդ Թումանյանի ծննդյան 140-ամյակի հետ։
Տերյանի և Թումանյանի անունները վաղուց արդեն հայ գրականության պատմության անբաժանելի մասն են։ Սակայն նրանց ժառանգության ուսումնասիրությունը շարունակվում է, և յուրաքանչյուր նոր փաստ կարող է փոխել արդեն ծանոթ պատմության որոշ դրվագների ընկալումը։
Սուսաննա Հովհաննիսյանի նոր աշխատության արժեքը հենց այստեղ է՝ այն փորձում է արխիվներում պահպանված նյութերը վերադարձնել ընթերցողին և գիտությանը՝ հնարավորություն տալով նորից անդրադառնալ հայ գրականության երկու մեծերի ստեղծագործական և մարդկային աշխարհին։
Երբ հին փաստաթղթերը դուրս են գալիս արխիվների լռությունից, դասական գրականության հերոսները կրկին կենդանանում են՝ արդեն ոչ միայն իրենց բանաստեղծություններով, այլև իրենց ժամանակի իրական պատմությամբ։