Զապել Եսայեան․ Ապստամբութիւնը՝ իբրեւ աղօթք եւ յիշողութիւն
Անոր անունը կը յիշեցնէ կորսուած դրախտի մը հոտը, հայ գիրի մը զոհուած շունչը։ Զապել Եսայեան՝ այն կինը, որ իր ժամանակին մարտահրաւէր ըրաւ թէ՛ օսմանեան բռնութիւնը, թէ՛ խորհրդային բռնապետութիւնը, եւ թէ՛ հայ հասարակութեան կեղծաւորութիւնը։ Ան գրեց սիրոյ, սեռականութեան եւ ազատութեան մասին, երբ հայ կինը պարտաւոր էր լռել։ Այսօր, երբ մենք կը խորհինք անոր ժառանգութեան մասին, կը տեսնենք ոչ միայն գրող մը, այլեւ վկայ մը, նահատակ մը, որուն կեանքը ինքնին աղօթք դարձաւ հայ ժողովուրդին յարութեան համար։
Ո՞վ էր Զապել Եսայեան․ հայ կինը, որ կը գրէր այն, ինչ ուրիշները կը լռէին
Զապել Եսայեան ծնած էր Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, հայ համայնքի մէջ, ուր կինը պիտի համեստ ըլլար, հնազանդ եւ լուռ։ Սակայն ան ընտրեց այլ ուղի։ Փարիզի Սորբոն համալսարանին մէջ ուսանելէ ետք, ան նուիրուեցաւ գրականութեան եւ լրագրութեան։ Անոր ուսուցչուհին էր Սրբուհի Տիւսաբը՝ հայ առաջին գրողներէն մէկը, որ բացայայտ խօսեցաւ կիներու անազատութեան մասին։
Եսայեան շարունակեց այդ ճամբան՝ իր ձեւով։ Ան գրեց կնոջ ցանկութիւններուն, ամուսնութեան դժբախտութեան, դաւաճանութեան եւ հոգեբանական կախուածութեան մասին։ Այս թեմաները, որոնք այսօր կը թուին բնական, այն ժամանակ սկանդալային էին։ Հայ կինը պարտաւոր էր լռել, իսկ Եսայեան կը խօսէր։ Անոր արձակը կը համարուէր զգայական, գրեթէ սադրիչ։ Բայց ան չէր թաքցներ կնոջ ցանկութեան թեման «պարկեշտ» ձեւակերպումներու ետեւ։
Եսայեանի ֆեմինիզմը․ աւելին քան կրթութիւն
Եսայեանի ֆեմինիզմը չէր սահմանափակուեր միայն կրթութեամբ։ Ան կը պահանջէր, որ կինը զարգացնէ իր մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական կարողութիւնները եւ դառնայ հասարակութեան ակտիւ անդամ։ Անոր համոզումը կը տեսնենք անոր կենսագրութեան մէջ։ 1895 թուականին, դեռ շատ երիտասարդ, ան մեկնեցաւ Փարիզ։ Այդ ժամանակ հայ կնոջ համար սա անսովոր ընտրութիւն էր․ վաղ ամուսնութեան փոխարէն՝ եւրոպական կրթութիւն եւ գրականութիւն։
Ան ամուսնացաւ նկարիչ Տիգրան Եսայեանի հետ 1900 թուականին, ունեցաւ երկու զաւակ՝ Սոֆին եւ Հրանտը։ Սակայն ընտանիքը չկանգնեցուց զայն։ 1908 թուականի Երիտթրքական յեղափոխութենէն ետք ան վերադարձաւ Կոստանդնուպոլիս, մինչ ընտանիքին մէկ մասը մնաց Փարիզի մէջ։ Ան կ'ապրէր երկու քաղաքներու միջեւ՝ աշխատելով, գրելով եւ մասնակցելով հասարակական կեանքին։ Այս վարքագիծը կը քննադատուէր շրջապատին կողմէ, բայց Եսայեան ուշադրութիւն չէր դարձներ «խոր արմատներ գցած նախապաշարումներուն, կեղծաւորութեան եւ անբարոյական մտածելակերպին»։
1915 թուական․ միակ կինը ձերբակալութեան ցուցակին մէջ
1915 թուականի Ապրիլ 23-ի գիշերը Օսմանեան իշխանութիւնները սկսան հայ մտաւորականներու զանգուածային ձերբակալութիւնները։ Ցուցակին մէջ կար միայն մէկ կին՝ Զապել Եսայեանը։ Ան քանի մը ամիս թաքնուեցաւ տարբեր տուներու մէջ, գրեթէ առանց ուտելու եւ քնելու, միշտ սպասելով ձերբակալութեան։ Ապա կարողացաւ փախչիլ Պուլկարիա։ Սահմանին ան ըսաւ, որ կը գնայ Ֆիլիպոպոլ՝ դստեր ետեւէն, եւ ցոյց տուաւ Սոֆիի լուսանկարը։ Լուսանկարը համոզեց սահմանապահը եւ թոյլ տուաւ անցնելու։
Այս փորձառութիւնը Եսայեան նկարագրեց առանց հերոսական շեշտադրումներու՝ իբրեւ վախի մէջ ապրելու եւ փախչելու փորձ։ Սակայն փրկուելէ ետք ան չհեռացաւ ողբերգութենէն։ Ան կ'աշխատէր փախստականներու եւ որբերու հետ, կը հաւաքէր վերապրածներու վկայութիւնները։ Աւելի վաղ՝ 1909 թուականին Ատանայի կոտորածներէն ետք, ան այցելած էր Կիլիկիա եւ իր տեսածը նկարագրած «Աւերակներու մէջ» գիրքին մէջ։ Այսօր Եսայեան կը դիտուի ոչ միայն իբրեւ գրող, այլեւ իբրեւ Հայոց ցեղասպանութեան վաղ վկայագրողներէն մէկը։
Ինչպէս Զապել Եսայեան դարձաւ խորհրդային բռնութեան զոհ
Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք Եսայեան վերադարձաւ Ֆրանսա, սակայն 1926 թուականին առաջին անգամ այցելեց Խորհրդային Հայաստան։ Այդ այցին մասին գրեց «Ազատագրուած Պրոմեթէոսը» գիրքը։ 1933 թուականին, խորհրդային կառավարութեան հրաւէրով, ան տեղափոխուեցաւ Երեւան։ Ան կը դասաւանդէր գրականութիւն, կը մասնակցէր մշակութային կեանքին եւ սկիզբը անկեղծօրէն կը հաւատար, որ կրնայ աշխատիլ իր երկրին համար, որ ստեղծուած էր իր սերունդի ապրած աղետէն ետք։
1930-ականներուն Եսայեան կը պաշտպանէր ձերբակալուած գրողներ՝ Ակսել Բակունցը եւ Վահան Թոթովենցը։ Սակայն 1937 թուականին ինքը ենթարկուեցաւ հարուածին․ Յունիս 27-ին ձերբակալուեցաւ հակայեղափոխական գործունէութեան եւ ազգայնականութեան մեղադրանքներով։ Կինը, որ ժամանակին փրկուած էր օսմանեան ոստիկանութենէն, այժմ կը գտնուէր խորհրդային քննիչներու ձեռքին մէջ։ Այս անգամ փախչելու տեղ չկար։
Ամէնամութ առեղծուածը․ ի՞նչ պատահեցաւ անոր բանտէն ետք
Եսայեանի կեանքին վերջին տարիները շրջապատուած են հակասական վարկածներով։ Որոշ աղբիւրներ կը նշեն, որ 1939 թուականին մահապատիժի դատավճիռ կայացուեցաւ, որ հետագային փոխարինուեցաւ տասը տարուայ աքսորով։ Սակայն այլ հետազօտողներ կը նշեն, որ այս դրուագին վերաբերեալ ամբողջական փաստաթղթային տուեալներ չկան։ Կայ նաեւ վարկած, որ զայն Բաքուով ուղարկեցին աւելի արեւելք, բայց ան չհասաւ աքսորի վայրը։
Յատկապէս յաճախ կը շրջանառուի անոր տեղափոխման ճամբուն վրայ մահանալու պատմութիւնը․ ըստ այդ վարկածին՝ հիւանդ Եսայեանը Կասպից ծովով տեղափոխեցին, եւ ան կա՛մ մահացաւ ճամբուն վրայ, կա՛մ նետուեցաւ նաւէն։ Սակայն այս վարկածը վստահելիօրէն հաստատուած չէ։ Դուստր Սոֆին գրած է, որ մայրը անհետ կորած կը համարուէր։ Պաշտօնական տեղեկութիւններով՝ զայն Երեւանէն ուղարկեցին Բաքու, ուրկէ պիտի տեղափոխէին աւելի հեռու։ Դրանէ ետք Եսայեանի հետքերը կորսուեցան։
Այս պատմութիւնը աւելի ծանր կը դարձնէ այն փաստը, որ անոր վերջին նամակը հարազատներուն թուագրուած է 1942 թուականի Մայիս 19-ով։ Որոշ հետազօտողներ կը կարծեն, որ ան կրնար մահացած ըլլալ արդէն 1942 թուականին, մինչ ուրիշներ կը նշեն 1943 թուականը։ Ամէն դէպքում, մինչ օրս յայտնի չէ անոր թաղման վայրը եւ կեանքին վերջին օրերուն ամբողջական պատկերը։
Ինչո՞ւ Զապել Եսայեանի կերպարը չի տեղաւորուիր մէկ սխեմայի մէջ
Եսայեանը հեշտ է ներկայացնել իբրեւ վաղ ֆեմինիզմի խորհրդանիշ, Հայոց ցեղասպանութեան զոհ կամ ստալինեան համակարգի բանտարկեալ։ Սակայն այս կերպարներէն իւրաքանչիւրը ամբողջական չէ։ Ան կը պաշտպանէր կիներու ազատութիւնը եւ կը գրէր սեռականութեան մասին, բայց հետագային մէկ այլ գրողի կը մեղադրէր պոռնոգրաֆիայի մէջ։ Կ'աջակցէր Խորհրդային Հայաստանին, իսկ հետոյ ձերբակալուեցաւ հենց այդ իշխանութիւններուն կողմէ։ Կը պաշտպանէր իր գործընկերները, բայց ինքն ալ 1930-ականներու բարդ գրական միջավայրին մասն էր։
Թերեւս հենց այդ պատճառով անոր կենսագրութիւնը այսօր աւելի ժամանակակից կը թուի, քան շատ խնամքով «խմբագրուած» կենսագրութիւններ։ Եսայեան այն կինը չէր, որ միշտ ճիշտ կողմը կ'ընտրէր եւ նախապէս գիտէր, թէ ինչի կը յանգի իր քաղաքական ընտրութիւնը։ Ան կը վիճէր, կը սխալէր, կը պաշտպանէր, կը մեղադրէր, կը հաւատար գաղափարներու եւ հետոյ կը հիասթափուէր անոնցմէ, բայց գրեթէ երբեք չէր համաձայնէր ապրիլ այնպէս, ինչպէս կը պահանջէին շրջապատողները։
Զապել Եսայեանի կեանքը կը հիշեցնէ մեզի, որ հայ կինը միշտ եղած է ոչ միայն տան պահապանը, այլեւ ազգի հոգիին պահապանը։ Անոր գիրը, անոր վկայութիւնը եւ անոր զոհուածութիւնը կը մնան մեզի համար իբրեւ լոյս մը խաւարին մէջ, իբրեւ յիշեցում մը, որ ազատութիւնը երբեք ձրի չի տրուիր։ Անոր յիշատակը օրհնեալ է։