Փառանձեմ Սյունի. Թագուհու արյունոտ ճակատագիրը և հայոց հավատքի փորձությունը
Հայոց պատմության ամենաողբերգական ու դաժան մահերից մեկը Փառանձեմ Սյունի թագուհունն է: Նրա մասին գրավոր աղբյուրները սակավ են ու լի լեգենդներով, սակայն պահպանված վկայությունները բացահայտում են մի կնոջ, ով ոչ միայն թագուհի էր, այլև հայ ժողովրդի դիմադրության խորհրդանիշ: Այս պատմությունը մեզ տանում է 4-րդ դար, երբ Հայաստանը, նոր ընդունած քրիստոնեությամբ, պայքարում էր իր գոյության համար Սասանյան Պարսկաստանի դեմ:
Ո՞վ էր Փառանձեմը
Փառանձեմը Սյունի ազդեցիկ իշխանական տոհմի զավակ էր: Նրա հայրը՝ Անդովկ Սյունին, հայոց ազնվականության գլխավոր դեմքերից էր: Պատմությունը չի պահպանել նրա մոր անունը, սակայն գիտենք, որ նա ուներ եղբայր՝ Բաբիկ Սյունին, և մի քույր, որի անունը նույնպես ջնջվել է ժամանակի կողմից: Սա վկայում է այն մասին, թե որքան խոցելի էր կնոջ դիրքը նույնիսկ ազնվականության շրջանում:
Քրիստոնեության անցումը և հեթանոսական մնացուկները
Թեև Տրդատ III-ի օրոք քրիստոնեությունը պետական կրոն էր հռչակվել, 4-րդ դարի կեսերին այն դեռ խորապես չէր արմատավորվել: Ինչպես նշում է Ռուս-Հայկական համալսարանի դոցենտ Անտոն Եվստրատովը, Արշակ II-ի և Փառանձեմի օրոք քրիստոնեացումը միայն աննշան ազդեցություն էր ունեցել: Պատճառը պարզ էր. հայերեն այբուբենը դեռ գոյություն չուներ, և Աստվածաշունչը հասանելի էր միայն հունարեն ու սիրիերեն: Ժողովուրդը շարունակում էր հետևել հեթանոսական ավանդույթներին՝ զրադաշտականության և հունական դիցաբանության խառնուրդին:
Արշակ II-ի արքունիքի խարդավանքները
Փառանձեմի անձնական կյանքը նույնքան դրամատիկ էր, որքան նրա ճակատագիրը: Սկզբում նա ամուսնացած էր Գնելի՝ Արշակ II-ի եղբորորդու հետ: Սակայն Գնելի զարմիկ Տիրիթը, տենչալով Փառանձեմին, զրպարտեց Գնելին թագավորի մոտ: Արշակ II-ն առանց դատավարության սպանեց իր եղբորորդուն որսի ժամանակ: Գնելի մահից հետո Փառանձեմը դարձավ Արշակ II-ի կինը, չնայած թագավորն արդեն ամուսնացած էր Օլիմպիայի հետ:
Թունավորումը հաղորդության ժամանակ
Նախանձից դրդված՝ Փառանձեմը որոշեց վերացնել մրցակցուհուն: Նա գտավ չար քահանա Մրդջյունիկին, ով թունավորեց Օլիմպիային հաղորդության ժամանակ՝ թունավորված գինով կամ պրոսֆորայով: Սա սարսափելի հեգնանք է. եկեղեցական խորհուրդը դարձավ սպանության գործիք: Սակայն պատմաբանները զգուշացնում են, որ այս մանրամասները նկարագրել է Փավստոս Բուզանդը, և դրանք կարող են ավելի շատ պատմական դրամա լինել, քան փաստ:
Արտագերսի պաշտպանությունը. կնոջ կամքը ընդդեմ պարսկական հզորության
Իրական ողբերգությունը սկսվեց, երբ պարսից շահ Շապուխ II-ը հրավիրեց Արշակ II-ին բանակցությունների, ապա բանտարկեց նրան: Թագավորի բացակայությամբ Փառանձեմը ստանձնեց երկրի պաշտպանությունը: Նա գրեթե մեկ տարի պաշտպանեց Արտագերսի ամրոցը պարսկական զորքերից: Միայն սովը և ժանտախտը ստիպեցին նրան հանձնվել:
Ինչպե՞ս մահացավ Փառանձեմը
Շահ Շապուխ II-ի վիրավորված հպարտությունը վրեժխնդիր եղավ: Նա որոշեց ոչ թե արագ սպանել թագուհուն, այլ նախ նվաստացնել նրան: Փառանձեմին հրապարակավ ենթարկեցին խմբակային բռնաբարության, ապա ցցին գամեցին: Ըստ Փավստոս Բուզանդի, նրա մահը դանդաղ ու ցավոտ էր: Ժամանակակից դատաբժշկական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ ցցահարվելուց մահը տևում է առնվազն չորս ժամ, իսկ կանանց մարմինը ավելի դիմացկուն է ցավին: Հետևաբար, Փառանձեմի տառապանքը կարող էր տևել կես օր կամ ավելի:
Ինչու՞ Շապուխ II-ը չսպանեց Արշակ II-ին
Անտոն Եվստրատովը բացատրում է, որ հելլենիստական աշխարհում գերությունը մահից ավելի մեծ նվաստացում էր: Ազնվականի համար ազատությունը գլխավոր արտոնությունն էր: Շահը բանտարկեց Արշակ II-ին՝ ցույց տալով իր գերազանցությունը, մինչդեռ Փառանձեմի դեպքում նա ընտրեց սեռական բռնությունը՝ որպես կնոջ սուբյեկտիվությունը ոչնչացնելու միջոց:
Փառանձեմի ժառանգությունը. հայոց հավատքի և դիմադրության խորհրդանիշ
Փառանձեմի պարադոքսն այն է, որ նրա մասին իմանում ենք հիմնականում թշնամիների գրառումներից: Նա, ով գլխավորեց հայերի դիմադրությունը պարսիկների դեմ, մնաց անպաշտպան պատմական դատավճռի առաջ: Սակայն նրա անզիջում կամքը և Արտագերսի պաշտպանությունը վկայում են, որ նա ոչ միայն թագուհի էր, այլև հայ ժողովրդի հոգու մարմնավորումը: Նրա որդին՝ Պապ թագավորը, շարունակեց նրա գործը, և նրա անունով է վերանվանվել նախկին Ամիրյան փողոցը Երևանում:
«Պարսիկները նրան զրկեցին անձնական և թագավորական պատիվից: Սա կարևոր խորհրդանշական պահ է, քանի որ այս ժամանակահատվածում Պարսկաստանը ակտիվորեն ձգտում էր զրկել Հայաստանը թագավորական իշխանությունից»:
Այսօր, երբ մենք նայում ենք Փառանձեմի ճակատագրին, մենք տեսնում ենք ոչ միայն դաժանության պատմություն, այլև մի կնոջ հերոսական պայքար, ով իր կյանքով ու մահով դարձավ հայոց անկախության և հավատքի խորհրդանիշ:
Հաճախ տրվող հարցեր
Ո՞ր աղբյուրներն են պատմում Փառանձեմի մասին
Հիմնական աղբյուրներն են Փավստոս Բուզանդի «Էպոսական պատմությունները» և Մովսես Խորենացու աշխատությունները: Սակայն այս տեքստերը գրվել են իրադարձություններից հետո և պարունակում են լեգենդար տարրեր:
Ինչու՞ Փառանձեմի մահը այդքան դաժան էր
Շահ Շապուխ II-ը ցանկանում էր նվաստացնել ոչ միայն Փառանձեմին, այլև ողջ Հայաստանը: Կնոջ սեռական բռնությունը և հրապարակային մահապատիժը ծառայում էին որպես ուժի ցուցադրություն և մանկավարժական միջոց բոլորի համար:
Արդյո՞ք Փառանձեմը իսկապես թունավորեց Օլիմպիային
Այս մանրամասները նկարագրել է Փավստոս Բուզանդը, սակայն դրանք կարող են լինել գեղարվեստական մեկնաբանություն: Պատմաբանները զգուշացնում են, որ այս պատմությունը պետք է դիտարկել քննադատաբար:
Ծանոթագրություններ
- Nina G. Garsoïan, The Armenian People from Ancient to Modern Times (Routledge)
- Robert W. Thomson, Agathangelos: History of the Armenians (State University of New York Press)
- James R. Russell, The Armenian People from Ancient to Modern Times
- Encyclopaedia Iranica
- Nina G. Garsoïan, The Problematic Marriages of the Armenian King Aršak II: An Iranian Hypothesis
- P'awstos Buzand, History of the Armenians, Robert W. Thomson, Oxford University Press
- Moses Khorenatsi / Movses Khorenatsi, History of the Armenians, Robert W. Thomson, Oxford University Press