20-րդ դարի սկզբին Մոսկվայի Պրեչիստենսկայա ափին, Պերցովի տան նկուղում, գործում էր «Չղջիկ» անունով փակ կաբարեն, որի հիմնադիրը Նախիջևանում ծնված հայ վաճառականի որդի Մկրտիչ Բալյանն էր, որ աշխարհին հայտնի դարձավ որպես Նիկիտա Բալիև։ Ըստ NEWS.am STYLE-ի հրապարակած նյութի՝ այդ նկուղը դարձավ Արծաթե դարի գիշերային կյանքի կենտրոն, ուր միլիոնատերերն ու գեներալները մինչև լուսաբաց նստում էին խցանված դահլիճում՝ հսկայական գումարներ ծախսելով շամպայնի, սկետչների և սեփական վախի վրա։
Բալյանի պատմությունը ոչ միայն թատերական աշխարհի էջ է, այլև ևս մեկ վկայություն այն մասին, թե ինչ հետք են թողել հայ արվեստագետները օտար մայրաքաղաքներում, նույնիսկ երբ պետք էր ռուսաֆիկացվել ու փոխել անունը՝ բեմ դուրս գալու համար։
Ով էր Մկրտիչ Բալյանը
Ապագա գիշերային կյանքի թագավորը ծնվել է որպես Մկրտիչ Ասվադուրովիչ Բալյան, հայ վաճառականի ընտանիքում։ Որոշ աղբյուրներ ծննդավայր են համարում Նախիջևանը՝ կայսրության հարավում գտնվող պատմական հայկական առևտրային քաղաքը, մյուսները ենթադրում են, որ նրա ընտանիքը փախել է Էրզրումից։ Ճշգրիտ հայրանունը վիճելի է, սակայն էությունը մնում է անշարժ. նա հայ էր, և արմատները երբեք չի թաքցրել։
«Օտարերկրյա» ծագումն ունեցող արվեստագետը բեմ էր դուրս գալիս ռուսացված անվան տակ, բայց իր հարավային առոգանությունը դարձրել էր հաշվարկված հնարք՝ միտումնավոր չափազանցված, ծիծաղ առաջացնող թե՛ Մոսկվայում, թե՛ հետագայում Բրոդվեյում։ Մարդը, որ սեփական ծագումը վերածում էր բեմական կերպարի, գիտեր, թե ինչպես վաճառել ցանկացած թերություն որպես ակտիվ։
«Չղջիկը». նկուղ, ուր ճանապարհ չկար «փողոցից եկածների» համար
Բալյանը «Չղջիկ» թատրոնը բացել է 1908 թվականին՝ որպես մտերիմ շրջանակի երեկույթների վայր, սակայն այն արագ վերածվեց փակ, էլիտար ակումբի։ Ներկայացումները սկսվում էին կեսգիշերից շատ ավելի ուշ, երբ սովորական թատրոններն արդեն փակ էին։ «Փողոցից դուրս եկած մարդիկ» չէին կարող մտնել ոչ մի գնով։
Կաբարեի վաղ տարիներին շատ բան կախված էր հովանավորներից, և հուշագրությունների համաձայն՝ թատերախմբում և շրջապատում շատ էին Բալյանի հայրենակիցները։ Ժամանակակիցները կարծում էին, որ սփյուռքի հետ կապերն են թատրոնին ապահովել այնպիսի բյուջեներ, որոնց մասին մյուս ձեռնարկատերերը կարող էին միայն երազել։
Ինչ էր կատարվում վարագույրների ետևում
NEWS.am STYLE-ի նյութում նկարագրված է այն մթնոլորտը, որի մասին շշնջում էր ամբողջ Մոսկվան։ Հայտնի դերասանուհիները, որոնք ցերեկը կաշկանդված էին Ստանիսլավսկու խիստ կարգապահությամբ, գիշերը նկուղում հանում էին ակադեմիական խստության դիմակները։ Ասում էին, թե շամպայնը խմում էին կանացի կոշիկներից, իսկ «սպիտակ փոշին»՝ կոկաինը, գիշերային կյանքի գլխավոր խթանիչն էր. հուզված հանդիսատեսն ավելի պատրաստակամ էր բաժանվել իր փողերից։
Թատերախմբում Բալյանն բռնապետ էր։ Նրա «երիտասարդ տիկնայք» համբավ վայելող դերասանուհիների շուրջ պտտվում էին խոսակցություններ «առաջին գիշերվա իրավունքի» և «կենդանի ապրանքի» մասին։ Փաստաթղթային ապացույցներ այդ լուրերի համար չկան, սակայն Մոսկվայի թատերական շրջանակները համառորեն պնդում էին, որ երիտասան դերասանուհիները օգնում էին տիրոջը մարել պարտքերը՝ «ներկայացվելով» VIP օթյակներում նստած հարուստ հովանավորներին։
Վճարել սեփական վախի համար. «անամոթ կոմպոզիտորի» ժանրը
Բալյանի ամենահայտնի գրավչությունը ուշացողների հրապարակային ծաղրն էր։ Բարձրաստիճան հյուր դռան մոտ հայտնվելիս նվագախումբը կազմակերպում էր հուղարկավորության երթ, և Բալյանը ամբողջ դահլիճի լսելի ձայնով կծու կատակներ էր անում հյուրի կնոջ, սիրուհու կամ ֆինանսական վիճակի մասին։ Նա ստեղծեց մի ամբողջ ժանր. մարդիկ վճարում էին չափազանց թանկ մուտքավճարներ՝ իրենց անձնական կյանքի հրապարակային ծաղրի ենթարկվելու իրավունքի համար։ Վիրավորվելը վատ բան էր համարվում, քանի որ զայրանալը նշանակում էր ընդունել, որ կատակը նպատակին է հասել։
Լուրեր էին պտտվում, որ նրանց համար, ովքեր «պահարաններում» շատ կմախքներ ունեին, տոմսերը մի քանի անգամ ավելի թանկ էին, իսկ լռությունը գնում էր հովանավորությամբ ու ամենաթանկ օթյակներով։ Ծիծաղն վտանգավոր էր. ոչ ոք չգիտեր, թե ում անունը կհնչեր հաջորդը։
Տարասովի ողբերգությունը և անխոնջ շոուն
1910 թվականին Բալյանի ընկերն ու հովանավորը՝ Նիկոլայ Տարասովը, ինքնասպան է եղել սիրային կապի պատճառով։ Բոհեմական Մոսկվայի համար սա ոչ միայն ողբերգություն էր, այլև նախազգուշացում։ Բալյանը, սակայն, դռները չփակեց և սուգ չհայտարարեց. կաբարեն շարունակեց գործել, իսկ հետագա ներկայացումներում նա խաղաց «մահացու կրքերի» թեմաներով՝ նրբորեն ակնարկելով իրական դեպքերի մասին։ Նրա դրդապատճառների վերաբերյալ ապացույցներ չկան, և այդ պատմությունը մնում է նրա կերպարի գլխավոր առեղծվածներից մեկը։
Փարիզ, Բրոդվեյ և դառը ավարտ
Հետագայում Բալյանը «Չղջիկը» տարավ Փարիզ, ապա Նյու Յորք։ 1920-ականներին Փարիզում նրա ներկայացումը դարձավ «ռուսական էկզոտիկայի» հոմանիշ։ Բրոդվեյում հաղթանակի տարիներին նրա հոնորարները հասնում էին շաբաթական տասնյակ հազարավոր դոլարների, որոնցից, ամերիկացի պրոդյուսերների վկայությամբ, նա մի քանի ժամում զրկվում էր ստորգետնյա խաղատներում։
Մոսկվայի և ազգերի մշակույթի հայկական թանգարանի տվյալներով՝ Բալյանը կորցրել է ամերիկյան կարողությունը 1929 թվականի ֆոնդային շուկայի փլուզման ժամանակ։ Կյանքի վերջին տարիներին ելույթ է ունեցել գիշերային ակումբում և մահացել Նյու Յորքում 1936 թվականին՝ թողնելով ընդամենը մոտ հինգ հարյուր դոլար, գումար, որը բավարար չէր նույնիսկ պատշաճ հուղարկավորության համար։
Ինչ էլ որ շշնջային նրա մասին Մոսկվայի հյուրասենյակներում, Նախիջևանից եկած այս գեր արկածախնդիրը մտահղացել էր մի թատրոն, որի նմանը Ռուսաստանը երբեք չէր տեսել. ինտիմ, գիշերային, համարձակ և անողոք իր սեփական կուռքերի նկատմամբ։ Հայ արվեստագետի այս ուղին հիշեցնում է, որ մեր ժողուրդը օտար ափերին ևս կառուցել է իր թագավորությունները՝ տաղանդով, հնարքով և անզիջում կամքով։
Հաճախ տրվող հարցեր
Ե՞րբ է բացվել «Չղջիկ» թատրոնը։
Նիկիտա Բալիևը, իսկական անունով՝ Մկրտիչ Բալյանը, «Չղջիկ» կաբարեն բացել է Մոսկվայում 1908 թվականին։
Ո՞րտեղ է ծնվել Մկրտիչ Բալյանը։
Ըստ որոշ աղբյուրների՝ նրա ծննդավայրը Նախիջևանն է, այլ տարբերակներում ենթադրվում է, որ ընտանիքը փախել է Էրզրումից։
Ինչպե՞ս ավարտվեց Բալյանի կյանքը։
1929 թվականի ֆոնդային շուկայի փլուցումից հետո նա կորցրեց կարողությունը, ելույթ էր ունենում գիշերային ակումբում և մահացավ Նյու Յորքում 1936 թվականին՝ թողնելով մոտ հինգ հարյուր դոլար։